У Беларусі турэмныя ўлады сістэматычна канфіскуюць і знішчаюць літаратурныя рукапісы, лісты і дзённікавыя запісы зняволеных. Юрыст і пісьменнік Максім Знак быў арыштаваны ў верасні 2020 года і асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі. Значную частку тэрміну ён правёў у поўнай ізаляцыі, у адзіночнай камеры. Для часопіса Шведскага ПЭНа PEN/Opp ён падзяліўся гісторыяй пра страчаны раман і пра пісьмо за турэмнымі сценамі – гісторыяй пра вытрымку, супраціў і непахісную волю да творчасці, нават калі чалавека пазбаўляюць усяго астатняга. Публікуем гэты тэкст па-беларуску.
МУЗЕЙ АДАБРАНАГА ЧАСУ
Доўгачаканая нечаканасць
У памяшканні камернага тыпу (ПКТ) час не бяжыць – ён вісіць у паветры часцінкамі пылу, бачнымі ў промні ліхтарыка аховы пад час праверак альбо калі праз жалезныя заслоны зрэдку схітраецца зазірнуць праменьчык сонца. Можна па-рознаму бавіць час, калі часу няма. Як варыянт, можна разліць што-небудзь на падлогу і глядзець, як высыхае след ад вады… Гэта займальна, але ёсць і лепшыя заняткі, і адзін з найлепшых – пісаць, ствараць не знікомы вільготны след на дашчанай падлозе, а цэлыя светы, людзей, вяршыць лёсы і дзівіцца, што прыдуманыя не табою законы закручваюць не тваіх ужо герояў у неспадзяваныя віры падзей. Пісаць – ратаванне. Пісаць – тэрапія. Пісаць – гэта…
– Ну і што гэта ты там увесь час пішаш?
Пытанне было простае і зразумелае. І даўно было ясна, што яго зададуць, стаміўся нават чакаць. Але ўсё роўна гэта стала нечаканасцю. Як нечаканасцю робіцца кожнае адкрыццё тваіх дзвярэй, хоць ловіш усе гукі і прагназуеш у розуме ўсе магчымыя павароты сюжэтаў. Дзіўны феномен: лязгат засаўкі кожны раз абрынаўся з нейкай новай, амаль тэатральнай нечаканасцю.
Працэдура ўваходу «грамадзян начальнікаў» у камеру – гэта рытуал, які набываў усё новыя элементы па меры майго знаходжання ў няволі. Тады, у снежні 2022 года, я яшчэ не мусіў прымаць позу «перавернутага крыжа» – раскідваць рукі на сцяну, дэманструючы пакору, і цярпліва чакаць, пакуль чужыя прафесійна-абыякавыя рукі правядуць бессэнсоўны вобшук. У тыя шчаслівыя часы, не ведаючы свайго шчасця, я проста стаяў ля сцяны і глядзеў, як яны ўваходзяць. Яны ж глядзелі на мяне з нетыповай зацікаўленасцю – відаць, спрабавалі разгадаць: што за дзіўны звер сядзіць тут у адзіноце і апантана водзіць асадкай па паперы?
– Дык што ты пішаш? – яшчэ раз прагучала пытанне, дзеля якога быў учынены ўвесь гэты візіт.
У любой незразумелай сітуацыі прасцей за ўсё казаць праўду, інакш лёгка заблытацца. У той момант мяне заспелі на гарачым – з асадкай у руцэ і натхненнем на твары. Давялося прызнацца:
– Кнігу пішу. Вось, напісаў ужо. Хочаце паглядзець? – трэба была адразу перайсці ў у атаку, бо найлепшая абарона гэта напад, а шчырасць і ініцыятыва ў гэтых сценах – рэдкія госці, якія выклікаюць засцярогу.
У галаве я, вядома, ужо кляў сябе за неасцярожнасць. Я ж ціха спадзяваўся, што нейкім магічным чынам змагу схаваць плён сваёй працы, але ў ПКТ магія працуе дрэнна. Тут няма шуфляд, няма патаемных ніш. Усе рэчы або туляцца на вузкай палічцы над рукамыйнікам, або сіратліва ляжаць у адным з чатырох квадрацікаў, утвораных з чатырох перакрыжаваных блях на сцяне. Дарэчы, дазволена выкарыстоўваць толькі адну з чатырох, астатнія – для няісных суседзяў.
Схаваць тут што-небудзь – задача для мага высокага ўзроўню, а калі хаваць трэба чатыры сотні старонак, і гэта без чарнавікоў і дапаможных матэрыялаў, то місія робіцца, бадай што, невыканальнай.
Чакаючы адказу «начальніка», я паказаў на вялікі пачак паперы. Ён выглядаў у гэтай камеры недарэчна і дзёрзка:
– Вось тут… крыху напісаў… Ну, кніжку…
Начальнік застыў.
– Кніііііжкууууу? – перапытаў ён, расцягваючы гукі так, як робяць людзі, калі ім трэба выйграць час для апрацоўкі інфармацыі, не прадугледжанай ніводнай службовай інструкцыяй. Яму трэба было вырашыць, што рабіць далей, а спытаць парады не было ў каго.
Наогул, я мусіў называць яго «грамадзянін начальнік» праз кожнае слова. «Так, грамадзянін начальнік», «Так точна, грамадзянін начальнік» – гэткая слоўная даніна сістэме. Але мой бунтарскі характар праяўляўся хаця б у гэтым ціхім сабатажы: калі не лічыць абавязковай для агучвання формы дакладу, я заўсёды апускаў гэтыя абавязковыя звароты, захоўваючы дробку свайго «я» ў акіяне рэгламентаванага бяспраўя. Ну, хоць нешта. Слабавата для бунту, але ўсё ж лепш, чым нічога.
– Ну, мы паглядзім, што ты там напісаў! – гэтак жа запаволена ён узяў у рукі мае сшыткавыя аркушы, тыя самыя дзве сотні з хвосцікам, спісаныя з абодвух бакоў дробным-дробным почыркам у кожную клетачку. Начальнік задуменна глядзеў на гэтую вязь літар, а пасля правёў вялікім пальцам па рагу пачка – так спрактыкаваны гулец у карты правярае новую калоду ці пачак купюр на сапраўднасць. Хруст паперы. Матэрыяльнасць пацверджаная. Літары не былі ўшанаваныя чытаннем. Толькі адзін уважлівы позірк, кароткі хруст – і начальнік выправіўся па інструкцыі, як менавіта будзе адбывацца канфіскацыя майго свету.
Толькі адзін уважлівы позірк, кароткі хруст – і начальнік выправіўся па інструкцыі, як менавіта будзе адбывацца канфіскацыя майго свету.
Калі ён пайшоў, у камеры запанавала тая асаблівая цішыня, якую можна сустрэць толькі ў ПКТ. У такой цішыні можна пачуць, як у суседнім памяшканні павук пляце павуцінне і ў тваёй галаве па-змоўніцку шэпчуцца сюжэты. У момант лязгату засаўкі я зразумеў: лік пайшоў на хвіліны. Трэба было рыхтавацца да наступнага акта гэтай п’есы.
«Так, але ўсё ж… Што было далей?»
Каб зразумець, якое значэнне мелі спісаныя аркушы, трэба адматаць плёнку назад, у тыя часы, калі я яшчэ не быў ЗПУПам, то-бок – злосным парушальнікам устаноўленага парадку, асуджаным бадзяцца па маршруце ПКТ – ШІЗА.
Усё пачалося з бессюжэтнікаў. Гэта быў цыкл з дзесяці апавяданняў, свайго кшталту літаратурная гульня. Ідэя была простая: я апісваў сітуацыю, даваў замалёўку месца, партрэты людзей, паведамляў пра дзеянні, але цалкам выразаў з тэксту «навошта» і «чаму». Чытачу прапаноўвалася самому стаць суаўтарам, здагадацца, якая нябачная спружына прымушае гэтых герояў рухацца ў прадстаўленых дэкарацыях, што было перад тым і што будзе пасля. Падобна да гульні «Такнеткі», толькі ты сам вядоўца і сам вырашаеш, якія адказы слушныя.
Гэтыя бессюжэтнікі, маленькія апавяданні нейкім неспасціжным чынам прасачыліся праз сіта цэнзуры і апынуліся на волі. Мой тата падзяліўся імі з маімі сябрамі… І вось адна сяброўка пасля знаёмства з бессюжэтнікамі пераслала праз родных пытанне: «А што там з імі было далей, з гэтымі героямі?»
Прачытаўшы пытанне, я засмяяўся. «У сэнсе – што далей?» – перадаваў я на волю, адчуваючы сябе першаадкрывальнікам новага літаратурнага жанру. – «Гэта ж бессюжэтнік! Літаратурная гульня! Чытач і ёсць аўтар! Што прыдумаеш, тое і будзе – разумееш?!»
«Разумею», – адказала сяброўка праз родных, – «Вядома, разумею! Але… раскажы ўсё ж такі: што там далей было?»
Другі ліст я зноў сустрэў смехам, гэтым разам крыху нервовым – немагчымасць злучэння ў адно цэлае твораў, дзе няма ніякіх герояў і толькі накіды магчымага сюжэту, была для мяне відавочнай. Ды і здавалася, што жарт неяк зацягнуўся…
Магчыма, на гэтым усё і скончылася б, але менавіта ў гэты момант лёсу собіла адправіць мяне ў першую «творчую рэзідэнцыю».
У кастрычніку 2022 года я ўпершыню апынуўся ў штрафным ізалятары, ШІЗА. Усяго пяць дзён у бетоннай скрыначцы – і я адчуў, як розум пачынае павольна, але ўпэўнена пакаваць чамаданы. Адзінота ў штрафным ізалятары – гэта не цішыня бібліятэкі, гэта гулкі звон у вушах ад спроб услухацца і ўбачыць тое, што адбываецца за дзвярыма. Паспрабуйце нічога не рабіць гадзіну. Гэта нялёгка, але можна вытрываць. А калі 16 гадзін запар? А калі кожны дзень па 16 гадзін і невядома, колькі гэтых дзён будзе (камусьці ж і на 100 дзён выпісвалі пуцёўкі)? Даволі непрыемная невядомасць і надта пакутлівае чаканне, асабліва з улікам таго, што ў цішыні камеры ты адзін, а з магчымых прадметаў для забаў – зубная шчотка ды паста, мыла ды ручнік і туалетная папера. Не надта павяселішся.
І калі да мяне прарваўся адвакат (тады, у 2022-м, гэта яшчэ было магчыма), я накінуўся на яго ў нейкім апантаным стане з рознымі вар’яцкімі ідэямі. Калі я вярнуўся ў камеру і ўспомніў свае ўзбуджаныя прамовы (назапашаныя за дні размоў з уяўнымі суразмоўцамі), я зразумеў, што так справа не пойдзе: трэба знайсці сабе занятак. Тут і ўзнікла думка: а што, калі даведацца, як далей склалася жыццё ў герояў бессюжэтнікаў? Заадно трэба прыдумаць, хто яны, гэтыя героі, у якіх адносінах паміж сабой, што было з імі ў дзяцінстве, куды яны ідуць і гэтак далей. У мяне было катастрафічна шмат часу і адна-адзіная задача: звязаць вузельчыкі бессюжэтнікаў у агульны сюжэт, напоўніўшы іх нейкім адзіным сэнсам. Так пачаў стварацца раман «Вязні Іф».
Дваццаць два дні ў ШІЗА сталі творчым марафонам. Менавіта там я вывеў асноўную сюжэтную канву, кожны паварот якой быў аплачаны гадзінамі сузірання белай сцяны. Давялося ўспамінаць усё, што чытаў пра мнематэхнікі, каб вынесці асноўныя элементы, створаныя ў галаве: героі, падзеі, лакацыі, адносіны, фрагменты яскравых дыялогаў і гэтак далей. Пазней, выйшаўшы вонкі, я перанёс гэтыя звесткі на звыклы папяровы носьбіт. Усё было гатова: схемы, табліцы, таймлайны… Але як знайсці час усё гэта напісаць? Час дапамог адказаць і на гэтае пытанне.
Рамантыка ў дзесяці канвертах
Калі дзверы маёй камеры адчыніліся наступны раз, я ўжо быў гатовы. Гэтым разам да мяне зазірнуў спецыяльны «аператыўны начальнік», у чые прамыя абавязкі, апроч усяго іншага, уваходзіла разрульванне нестандартных сітуацый і аператыўнае вырашэнне разнастайных праблем.
Я сустрэў яго, трымаючы ў руках аркуш паперы і бадзёра вітаючы:
– Добра, што вы зайшлі, у мяне для вас якраз ёсць просьба.
На стале, нібы экспанаты на выставе дасягненняў народнай гаспадаркі, ляжалі тоўстыя канверты – роўна 10 штук. Пакуль ён глядзеў на іх, я ўжо зрабіў крок і працягнуў наспех напісаную заяву.
– Пачакайце, – сказаў начальнік, вяртаючы ініцыятыву. – Я з іншай нагоды. Што вы там напісалі? Давайце будзем чытаць.
Гэта быў момант ісціны. Першы чытач – адказны момант.
– Ды глядзіце, калі ласка, на здароўе, – усміхнуўся я, настойліва працягваючы заяву. – Нічога экстрэмісцкага, нічога палітычнага. Божа барані, ніводнага слова пра адміністрацыю ўстановы. Пра каханне… Ну хлопчык, дзяўчынка – суцэльная рамантыка. Паглядзіце самі ў заяве.
Нічога экстрэмісцкага, нічога палітычнага. Божа барані, ніводнага слова пра адміністрацыю ўстановы.
Ён нарэшце ўзяў заяву, позірк яго наткнуўся на загаловак спакаванага ў канверты рамана.
– Вязні? – голас прагучаў насцярожана.
– Не ў тым сэнсе! – паспяшаўся запэўніць яго я. – Гэта проста пра пачуцці. Пра каханне.
– Ну, пачытаем, разбяромся, – буркнуў ён.
Я таропка прадубляваў голасам змест заявы:
– Вось, калі ласка, заява, вось канверты. У кожным – па адной частцы твора, усяго дзесяць штук. Калі ўсё ў парадку – адпраўце, калі ласка, майму бацьку. Калі раптам нешта не так – вярніце рукапіс мне, я буду дапрацоўваць. У заяве ўсё гэта прапісана: і ідэнтыфікацыйныя нумары канвертаў я перапісаў, і агульную колькасць старонак пазначыў…
Ён пайшоў, нічога не сказаўшы ў адказ, а я застаўся, гледзячы на пусты стол. Мае чатырыста старонак мрояў пайшлі ў вялікі свет – ці, прынамсі, у кабінет дзесьці за межамі маёй камеры. Забаўна, але гэта заняло ў мяне роўна 22 дні з маіх першых дзён у ПКТ (рыфмуючыся з папярэднімі 22 днямі пабудовы сюжэту ў ШІЗА). У ПКТ я пісаў увесь час, робячы перапынкі толькі для таго, каб аднавіць кровазварот у пальцах. Гэта была такая цяжкая праца – але ж такое выдатнае адчуванне! Цяпер жа вынік гэтай працы знік.
Я верыў і не верыў, што гэтыя старонкі могуць быць адпраўленыя ці хаця б вернутыя мне. І ўжо дакладна не мог выказаць здагадку, што яны стануць музейным экспанатам.
Можаш – НЕ пісаць?
Неўзабаве пасля таго, як мае канверты зніклі ў нетрах адміністрацыйных калідораў, настаў час навагодніх святаў. У абсалютна недасяжным свеце за шматлікімі сценамі людзі адкаркоўвалі шампанскае, у менш недасяжным мне свеце за меншай (з майго боку) колькасцю сцен – таксама святкавалі (нават з аліўе)… Мне ж сістэма паднесла свой традыцыйны падарунак – пуцёўку з ПКТ у ШІЗА. Ізноў шаснаццаць гадзін на суткі чакаць. Але гэтым разам у мяне ўжо было разуменне, чым можна займацца. Адзін раман гатовы, што пішам далей?
Там, у навагоднім холадзе ізалятара, перабіраючы новыя ідэі, я ўсё роўна зноў і зноў вяртаўся да сваіх «Вязняў». Я ўяўляў, як начальнік чытае раздзелы з маіх дзесяці канвертаў. Ці спадзяваўся я, што ён ацэніць метафары? Можа, крышачку. Аўтар шануе чытачоў. А раптам пранікнецца гісторыяй і захоча выпусціць яе ў свет? Абсурднасць такога дапушчэння была відавочнай мне нават у ШІЗА, абсалютна сюррэалістычным месцы. І ўсё ж я думаў пра гэта рэгулярна.
Але турэмная рэчаіснасць – дама іранічная. Дні цягнуліся адзін за адным, і пасля вяртання з ШІЗА ў ПКТ стала зразумела: рукапіс не спяшаецца ні да майго таты, ні назад да мяне. Ён завіс у міжсвеце, ён ці то ёсць, ці то няма.
Праз некаторы час я наважыўся на прамое пытанне начальніку іншых начальнікаў: ці нельга вярнуць рукапіс, бо трэба сёе-тое дапісаць…
Ён паглядзеў на мяне з іроніяй, нібы я папрасіў не пачак сваіх уласных запісаў, а як мінімум ключы ад сваёй камеры, і павольна перавёў позірк на мае грудзі. Там, на форменнай вопратцы, вісела жоўтая бірка – мой асабісты пашпарт у свеце «экстрэмістаў»:
– Канец тэрміну бачыш? – спытаў ён, тыцнуўшы пальцам у пластык. – Які там у цябе год?
– Трыццаты, – змрочна адказаў я.
– Ну вось у трыццатым годзе і атрымаеш назад свой рукапіс.
– Дакладна атрымаю?
– Дакладна? Ну… атрымаеш… Калі выйдзеш.
Нягледзячы на асаблівасці фармулёўкі, гэта гучала абнадзейліва. Прынамсі, мне сказалі меркаваную дату вяртання, хай і не надта блізкую. Вядома, я спрабаваў яшчэ растлумачыць, што мне трэба ўнесці праўкі, што кніга не скончана, але размова была асуджаная на правал – гандаль быў недарэчны.
Але пісьменнік – істота ўпартая і, як высветлілася, здольная хутка вучыцца. Прага пісаць нікуды не дзелася, не пісаць я ўжо не мог. І я ўвайшоў у бясконцую партызанскую вайну за рэсурсы: пошук асадак, шматкоў сшыткаў і любой паперы, на якой мог пакінуць след мой стрыжань. Аднак мінулыя памылкі стараўся не паўтараць. Наогул, гэта было смешна, улічваючы, што ўсё дзеянні ў камеры фіксаваліся на відэакамеру і ўсе мае чарнавікі былі бачныя падчас праверак… Але я стараўся прымаць пэўныя меры засцярогі ў спадзеве, што здарыцца цуд і яны дапамогуць.
Мая новая стратэгія мела некалькі элементаў.
Па-першае, больш ніякіх пачкаў на 400 аркушаў навідавоку. Як толькі набіраўся нейкі аб’ём, ён пераносіўся з камеры ў пакой захавання торбаў.
Па-другое, у торбе таксама дзейнічаў прынцып разгрупавання. Цяпер чарнавікі хаваліся ў адным месцы, чыставыя старонкі – у другім, а ўсе астатнія матэрыялы – у трэцім. Калі б зніклі нават дзве часткі з трох, з рэштаю аднаўляць было б прасцей.
Па-трэцяе, я генерыраваў вялікі аб’ём дадатковых пісьмовых дакументаў, у тым ліку працягваў штодня пісаць родным. Нягледзячы на тое, што з лютага 2023 года быў у рэжыме інкамунікада (мае лісты не выходзілі вонкі, да мяне не прыходзіла ніякіх вестак ад сям’і, адваката да мяне не дапускалі), лісты пісаліся ўвесь час (гэта быў добры адказ на пытанне «а што ты тут увесь час пішаш»). І часам у лістах апісваліся і нейкія сюжэтныя лініі ці знаходкі з твораў.
Я верыў, што нейкая з гэтых мер мусіць спрацаваць. У ПКТ я ператварыўся ў чалавека-архіў, які хавае скарбы ў любых прыдуманых ім кішэньках. Да таго ж заставаўся апошні рубеж – я сам як нематэрыяльны архіў. Пісаць стала не проста патрэбай, а актам штодзённага супраціву: яны маглі забраць рукапіс – але яны не маглі забраць думкі з маёй галавы. Я меркаваў, што чым больш я напішу, тым больш у выніку застанецца ў галаве.
Пісаць стала не проста патрэбай, а актам штодзённага супраціву: яны маглі забраць рукапіс – але яны не маглі забраць думкі з маёй галавы.
Пралог як працяг эпілогу
У ліпені 2025 года праз турэмны тэлеграф, які працуе хутчэй за любы інтэрнэт, пранеслася навіна: Сяргея Ціханоўскага, аднаго з тых, хто больш за ўсіх дапякаў рэжыму, памілавалі. Я зрабіў лагічную памылку і ўспрыняў гэта як магутны сігнал: маўляў, зараз усё зменіцца, хмары разыдуцца… І калі нават не выпусцяць заўтра, то хаця б дазволяць атрымліваць лісты ад родных ці перавядуць у больш чалавечныя ўмовы, завяршыўшы бадзянні па закальцаваным маршруце ШІЗА – ПКТ. Гэта быў наіўны спадзеў, але чалавек – дзіўная істота: як вядома, ён працягвае спадзявацца, пакуль дыхае.
Рэальнасць чарговы раз здзівіла. Замест доўгачаканага паслаблення мне вынеслі чарговае спагнанне і адправілі ў ШІЗА. Пасля ШІЗА мяне чакаў новы «курортны сезон» у ПКТ – ізноў па максімуме, адразу на паўгода. Але сапраўднай вішанькай на торце стала мая апошняя размова пра лёс таго самага першага рукапісу.
Я зноў пачаў звыклае: «Дайце рукапіс, мне трэба скончыць, хачу перарабіць пару раздзелаў…» Начальнік паглядзеў на мяне з нейкім здзіўленнем: «Рукапіс?» – нібы прыгадваючы, пра што ідзе гаворка. Я кіўнуў, згадваючы, што прайшло амаль тры гады, і папрасіў, раз ужо мяне ўсё роўна пакідаюць у ПКТ, даць мне мой раман, каб я мог з ім працаваць.
Менавіта тады гэта і было сказана ясна ды выразна:
– Лічы, ты аддаў свой раман у музей аператыўнай часткі.
– Гэта значыць, што яго няма? – спытаў я, адчуваючы, як унутры нешта абрываецца.
Ён не стаў нічога тлумачыць. Проста сцвярджальна прыкрыў вочы. Усё стала страшэнна ясна. Усведамленне (не тэарэтычнае, а рэальнае) таго, што чатырыста старонак майго жыцця, маіх мрояў і працы больш не існуюць і ніколі не вернуцца, стала сапраўды балючым ударам.
Вярнуўшыся ў камеру, я сеў і задумаўся, што рабіць далей. За амаль тры гады ў ПКТ уперамешку з ШІЗА рэжым поўнай ізаляцыі так і не спыніўся. Прычын для радасці не было зусім, а тут яшчэ і афіцыйнае пацверджанне: рамана больш няма. Я сядзеў, утаропіўшыся ў белую сцяну, нібыта там можна было разгледзець сцёртыя радкі.
А потым, раскладваючы прынесеныя рэчы, я ўсвядоміў, што ў мяне ўсё яшчэ ёсць асадка і яшчэ адзін сшытак, здабыты даволі хітрым чынам. Я раскрыў яго, удыхнуў пах чыстай паперы і напісаў на першай старонцы: «Пралог. Ціма».
Я пачаў згадваць. Клетка за клеткай, слова за словам, я стаў аднаўляць змест свайго рамана. Забаўна, што на напісанне ўсіх раздзелаў ізноў спатрэбіліся 22 дні. Відаць, хутчэй мне гэта зрабіць было немагчыма.
Пісьменніцкая трэніроўка працягнулася, і гэтым разам я атрымаў практычнае пацверджанне: словы ды ідэі ў маёй галаве – гэта тое, што не падлягае канфіскацыі, калі толькі я сам не здамся і не звар’яцею.
P.S. Мяне паднялі 13 снежня 2025 года а 02:45 ночы і сказалі збіраць рэчы. Я быў гатовы да такога павароту падзей – усе рукапісы ляжалі ў адной торбе, падзеленыя для выгляду не надта патрэбнымі мне на свабодзе рэчамі. Я думаў, што мне ўдасца адстаяць хаця б адзін з трох пачкаў – калі не чыставікі, дык чарнавікі ці хаця б лісты. Але інструкцыі былі кароткія:
– Ніякіх запісаў выносіць нельга. Гэта не абмяркоўваецца.
Перамовы не прывялі ні да чаго. Не дазволілі ўзяць нават старыя лісты ад родных, на якіх былі штампы цэнзара яшчэ з 2021 года. Нічога з запісамі. Ніяк. Такія ўмовы, ды і іх не абмяркоўваюць, а паведамляюць…
За дзверы ПКТ я выйшаў з поліэтыленавым пакетам з бялізнай і рэчамі для мыцця. Іншыя рэчы былі больш патрэбныя тым, хто застанецца, а рукапісы былі канфіскаваныя. Адзіны прадмет з літарамі, які мне ўдалося вынесці, быў цюбік зубной пасты. За шматлікімі сценамі (і я для разнастайнасці гляджу на іх не знутры, а звонку) засталіся каля 5000 аркушаў, спісаных у кожную клетачку, 22 літаратурныя праекты, 18 скончаных кніг – ад сацыяльнай фантастыкі да прававых даследаванняў і кнігі пра трыятлон. Хутчэй за ўсё, яны ператварыліся ў попел, трапілі на нябёсы толькі таму, што хтосьці забыўся прама пазначыць у загадзе, што трэба рабіць з рукапісамі. Хаця, можа быць, іх вывезлі ў нейкі архіў. З практычнага пункту гледжання для мяне гэта не мае асаблівага значэння… і ўсё ж хочацца верыць, што яны жывыя. Кажуць, што людзі, чые блізкія зніклі без вестак на вайне, і праз дзясяткі гадоў працягваюць углядацца ў твары сустрэтых на вуліцы мінакоў, працягваючы дыхаць і спадзявацца – бо менавіта так мы і ўладкаваныя, на нашае вялікае шчасце.
P.P.S. 3 сакавіка, у Дзень пісьменніка, я напісаў на сваёй FB-старонцы, дзелячыся заявай Беларускага ПЭНа пра сістэматычную канфіскацыю і знішчэнне рукапісаў турэмнымі ўладамі:
Ім мала было адабраць гарантаванае законам. Праз вялізны цяжар таго, што ўжо нарабілі, у дадатак яны вырашылі адабраць асабістую свабоду, маёмасць, нават магчымасць жыць на Радзіме… і знішчыць усё, што было звычайным жыццём.
Вядома, і адабрання свабоды згодна з законам ім было мала – яны нават у зняволенні пазбаўляюць усяго, чаго могуць, пачынаючы ад доўгатэрміновых спатканняў і кантактаў з роднымі праз лісты, не кажучы ўжо пра ўсё астатняе…
Яны не могуць супакоіцца і рупліва пазбаўляюць розных дробязяў, магчымасцяў, дадаюць абавязкаў, будуюць турму ў турме, а потым яшчэ і карцар у ёй. Атрымліваецца такая турма ў кубе, але і гэтага ім мала.
На развітанне, у роспачы ад таго, што іхняя ўлада – хай эфемерная, але ўсё ж наяўная – знікае, яны спрабуюць адабраць і ўвесь пражыты час. Гэты час яны паспрабавалі зрабіць часам пакут, і калі-нікалі гэта ім удавалася. І вось яны адбіраюць літары, у якія спрэсаваны гэты час; яны адбіраюць старонкі, якія дапамагалі гартаць лісты календара; яны адбіраюць сэнс, які ствараўся з нябыту ў адзіноце… Каб забраць апошняе захаванае, напоўніцу: усю працу, усё натхненне, усе мары…
Але якое ўсё ж такі шчасце, што нягледзячы на ўсе спробы, галоўнага яны адабраць не могуць.