Кім быў і ёсць для нас Ежы Гедройць? Што, апроч далёкіх нітачак асабістага лёсу, звязвае прапаведніка духу свабоды, выбітнага мысляра, аднаго з архітэктараў новай Еўропы з Беларуссю? Чалавека, які называў сябе апошнім грамадзянінам Вялікага Княства Літоўскага…

Ён пакінуў мемуары – «Аўтабіяграфія ў чатыры рукі», якая пакуль не перакладзеная ні на беларускую, ні на рускую мовы. Таму скарыстаемся яе фрагментамі, паслядоўнасцю логікі аўтара – ды дапоўнім гісторыю ад першай асобы згадкамі сучаснікаў, урыўкамі ягоных інтэрв’ю.

«У атмасферы нашага дома адчувалася беднасць»

«Гісторыяй сям’і я амаль не цікавіўся. Пераважна гэтым займаўся бацька, у якога былі розныя дакументы, альбом з фатаграфіямі і дагератыпы XIX стагоддзя. На жаль, усё загінула падчас Варшаўскага паўстання, паколькі мой брат Зыгмунт пакінуў наш архіў на захоўванне ў нейкім манастыры, а шаноўныя сёстры са страху ўсё спалілі. Бацька размаўляў са мной пра мінулае сям’і зрэдку, мусіць, таму, што ведаў, наколькі мала гэта мяне цікавіць…»

Як знаёмае многім з нас вось гэта горкае прызнанне пра моладзевую нецікаўнасць да свайго радаводу… Але заўважце: тут не проста горыч, а яшчэ і смеласць паказаць сябе – фігуру еўрапейскага маштабу – далёка ў не парадным выглядзе. Як было – так і канстатуе, бо заўсёды лічыў для сябе самым галоўным пільнаваць вернасць праўдзе.

Таму многія драбніцы менскага жыцця Гедройця даводзілася шукаць энтузіястам. Напрыклад, доўгі час лічылася, што маленькага Ежы хрысцілі ў касцёле Святога Роха на Залатой Горцы: у найноўшы кароткі момант беларускага Адраджэння там хацелі нават прыладзіць адпаведную таблічку. Але ўрэшце знайшліся дакументы: насамрэч тое адбылося ў Кафедральным саборы. А каб назваць вуліцу, дзе ён нарадзіўся, імем выбітнага земляка, энтузіязму не хапіла нават у самых гарачых галоў… Бо няісны цяпер дом Гедройцяў стаяў на перакрыжаванні галоўнага нашага праспекта і цяперашняй вуліцы Энгельса. Нібыта персанаж з Нямеччыны пабачыў тут свет Божы… Але хто ведае – можа, праз колькі год даўмеемся да таго, што мусіць быць насамрэч? Ну а пакуль (дзякуй і на гэтым!) маем маленькую вуліцу Ежы Гедройця ў аддаленым сталічным мікрараёне Брылевічы.

З гордасцю і не аднойчы Гедройць засведчваў сваю прыналежнасць і прыязнасць да Вялікага Княства. Для таго ёсць і наўпроставыя падставы: род Ежы мае ў ім глыбокія карані.

«Калі б мяне хто спытаў пра маю сям’ю, я б адказаў, што гэта Усходняя Еўропа». А вось яшчэ адна фармулёўка Ежы Гедройця: «Я – усходні чалавек».

Бацька мысляра, Ігнацій Гедройць паходзіў з княскага літоўскага роду, збяднелага і спаланізаванага, а ўрэшце і часткова русіфікаванага. Дарэчы, з літоўскай giedras азначае «ясны, светлы». Арыстакрат паводле натуры і дэмакрат паводле перакананняў, Гедройць-старэйшы адмовіўся ад княскага тытула. Ці не з гэтай прычыны ягоны сын назваўся проста грамадзянінам ВКЛ. Апошнім…

Маці – Францішка Стажыцкая – была дачкой аднаго з найлепшых у Менску шаўцоў.

На ацалелай сямейнай рэліквіі-пярсцёнку выгравіраваны надпіс: 22 кастрычніка 1905 года. Якраз праз дзевяць месяцаў у маладой сям’і з’явіўся першынец з двайным імем – Ежы Уладзіслаў. Дадамо без сямейных падрабязнасцяў, што ў ім цякла таксама руская ды грузінская кроў – доўгая і складаная гісторыя пакаленняў…

«Дабрабыт наш скончыўся з самагубствам прадзеда Люцыяна, гвардзейскага афіцэра ў рускай арміі. Пасля яго смерці, у адпаведнасці з тагачаснымі звычаямі, кіраванне маёмасцю перайшло ў сямейную раду, якая ўсё растраціла, таму дзядуля застаўся ўлегцы, з нейкім малюсенькім фальваркам каля Смілавіч, у вельмі цяжкім становішчы. А мой бацька атрымаў фармацэўтычную адукацыю і працаваў аптэкарам. У атмасферы дому адчувалася беднасць».

«Мяне туманіў пах пораху»

Ежы, як і большасць дзяцей з шляхецкіх сем’яў таго часу, атрымаў хатнюю адукацыю, што прадугледжвала і ўрокі ігры на фартэпіяна. Тое яму заходзіла без ахвоты, затое чытаў хлопчык шмат і з цікавасцю. Тым больш што бясконца хварэў. Пазней так згадваў сям’ю:

«Каб я хацеў коратка ахарактарызаваць атмасферу дому маіх бацькоў, то назваў бы яе высокаталерантнай. У нас было шмат кніг – дзве вялікія шафы, найперш польскіх, але таксама французскіх і рускіх».

Адукацыя не абмяжоўвалася аднымі толькі кнігамі: яна была напоўненая жывымі сустрэчамі, дыскусіямі, у якіх нацыянальныя і культурныя межы змываліся, ствараючы адзіную атмасферу разумення і ўзаемапавагі.

Гэткае сталенне ў кантэксце змешаных ідэнтычнасцяў неўпрыкмет фармавала ў Ежы і пачуццё адказнасці за ўласную культурную спадчыну, і адкрытасць да іншых традыцый.

«У Менску я жыў да 1916 года. Адной з маіх тагачасных забаў з аднагодкамі было легчы на чыгунку, вядома, уздоўж рэек, каб апынуцца пад цягніком, што едзе над табой, і такім чынам паказаць сваю адвагу. Але паколькі гэта былі гады вайны, больш за ўсё мяне захоплівала войска. Праз горад праходзілі і спыняліся там розныя часткі і злучэнні, часам неймаверна экзатычныя, як, напрыклад, чаркесы. Неяк прыязныя салдаты дазволілі мне сесці на воз і ўзялі з сабой; ужо за некалькі кіламетраў за Менскам мяне знайшлі і адправілі дадому, нягледзячы на пратэсты. Каля Менска размясціўся і лагер польскага войска, гэта значыць, корпус Доўбара; там служыла нямала знаёмых і сваякоў, якія часта бывалі дома і з якімі я нярэдка сустракаўся. Дзякуючы ім даведаўся пра легендарнага Пілсудскага, захапіўся ім».

З духоўнай разнастайнасцю, якая пазней стане адной з цэнтральных тэм яго мыслення, 11-гадовы Ежы сутыкнецца і ў Маскве, куды паедзе вучыцца ў гімназію Польскага камітэта. Там – чарговы культурны ландшафт, новыя знаёмствы з невядомымі дагэтуль этнічнымі і рэлігійнымі групамі. Моцныя ўражанні пакінула лютаўская рэвалюцыя 1917 года.

«Мяне ўразілі праявы сімпатыі да Польшчы. Калі доўбараўцы прыйшлі забіраць з Крамля польскія сцягі, я ўбачыў, як натоўп літаральна нёс гэтых уланаў з коньмі на руках. Антыпольскія настроі праявіліся пазней, калі корпус Доўбара быў трактаваны як рэакцыйнае войска».

Ежы закончыў навучанне і самастойна выправіўся ў расійскую сталіцу, дзе жыў стрыечны бацькаў брат. На дарогу па неспакойнай Расіі і няўдалыя пошукі сваяка пайшло некалькі тыдняў.

«З Масквы да Пецярбурга тады можна было даехаць на перакладных: на цягніку зайцам, нейкім транспартным сродкам, грузавіком. Гэта было вельмі забаўна. Усюды ляжала закінутая зброя, таму я збіраў штыкі і яшчэ нейкія часткі ўзбраення. Мяне туманіў пах пораху: калі раскруціць ружэйную гільзу, ён пах карамелькамі, і я яго нюхаў. Тады і пачаў курыць…»

Паколькі дзядзька Віктар згубіўся ў рэвалюцыйным віры, хлапчук выправіўся дадому, у Менск. Там пабачыў змену некалькіх уладаў, і ўрэшце сям’я прымае рашэнне пераехаць у Польшчу. Яна сталася апошнім прытулкам для родных Ежы Гедройця.

«Ужо пасля вайны я даведаўся, што мае бацькі загінулі падчас Варшаўскага паўстання. Расстралялі маці і цётку Элю, бацьку расстралялі на вуліцы, абставіны смерці невядомыя».

«Ідэя монанацыянальнай і монаканфесійнай Польшчы непрымальная»

«Варшава 1919 года зрабіла на мяне ўражанне сумнага і беднага горада: на вуліцах можна было ўбачыць людзей у чаравіках з драўлянай падэшвай і ўсё здавалася непрывабным. Не толькі на фоне Масквы. Нават на фоне Менска».

Узрушэнні расійскай рэвалюцыяй, нямецкай акупацыяй, небяспечнымі вандроўкамі абярнуліся раннім, не па гадах, сталеннем Ежы. Яму было нецікава з аднагодкамі, вучоба не захапляла: катастрофа з матэматыкай і заалогіяй магла абярнуцца калі не выключэннем з гімназіі, дык у найлепшым выпадку непераводам у наступны клас. Не заладзілася і з актывізмам: запісаўся да так званых уланцаў, але адтуль выключылі за курэнне.

Невядома, чым бы скончылася гэтае юнацкае раздарожжа, каб не польска-расійская вайна.

Нягледзячы на ўзрост, Гедройцю ўдаецца стаць добраахвотнікам у арміі. Хлопца назначылі тэлефаністам у штаб Варшаўскай генеральнай акругі – тая пасада патрабавала самадысцыпліны і высокага пачуцця адказнасці. Пасля разгрому Тухачэўскага ён вярнуўся ў гімназію героем, якому імгненна спісалі ўсе грахі невуцтва – пераэкзаменоўка была сімвалічнай. З вучобай пасля ваеннага выпрабавання ўсё неяк хутка наладзілася, апроч матэматыкі. Пра што пазней, заднім днём, ён шкадаваў.

Ну а пакуль Ежы паспяхова вучыцца ў Варшаўскім універсітэце: адразу вывучае права, а затым гісторыю. На яго моцна паўплывалі строгія акадэмічныя стандарты і ліберальныя ідэі, якімі быў прасякнуты студэнцкі асяродак. Яны прышчэпліваліся вельмі хутка, бо ўжо быў грунт.

«Для нашай сям’і, характэрнай для ўсходніх тэрыторый Рэчы Паспалітай, эндэцкая мадэль паляка-каталіка была непрымальная, як і ідэя монанацыянальнай і монаканфесійнай Польшчы».

Мечыслаў Прушыньскі, з якім Ежы пры канцы 1920-х быў у завадатарах арганізацыі «Думка вялікадзяржаўная» пісаў, што яны «ў традыцыях Польшчы Ягелонаў абаранялі ідэю многіх нацый і рэлігій. Нас натхняў нерэалізаваны ў 1920 годзе праект Пілсудскага, які меў на ўвазе стварэнне дружалюбных Польшчы незалежных рэспублік Украіны, Літвы, Беларусі, Грузіі, Каўказа».

Гедройць-студэнт не толькі набрыняў ведамі – ён адчуў цягу да самастойнага стварэння новых сэнсаў, іх папулярызацыі. Начытанасць накладалася на ўжо выразна сфармаваны характар асобы-байца. Індывідуальнасці. Таму маладзён не баіцца дыскутаваць на літаратурныя і палітычныя тэмы, адстойваць сваё. І ўрэшце не проста ўліваецца ў апазіцыйны актывізм, у варшаўскі інтэлектуальны асяродак, але і хутка робіцца лідарам груповак і думак.

Найперш гэта тычылася прэсы. Гедройць супрацоўнічаў з многімі рэдакцыямі, але самым адметным выданнем той пары стаў для яго «Моладзевы бунт». Пагадзіцеся – назву прыдумалі красамоўную. Яна цалкам адпавядала настрою Ежы і ягоных калег той пары. Часопіс займаўся пытаннямі самавызначэння моладзі, яе ролі ў палітыцы і культуры. Гедройць падтрымліваў ідэі лібералізму, дэмакратызацыі грамадства і культурнай свабоды.

У 1930-ыя Варшава мела вельмі сур’ёзныя тэрытарыяльныя спрэчкі з суседнімі краінамі. У такіх варунках выказвацца супраць існай нацыянальнай палітыкі было рызыкоўнай грамадзянскай смеласцю, аднак Ежы і яго выданне не баяліся адстойваць інтарэсы меншасцяў.

«Я не бачыў у міжваеннай Польшчы прадуманай дзяржаўнай палітыкі. Возьмем, напрыклад, беларускую праблему, якой былі заклапочаны многія людзі ў Вільні. Бо загуляліся з адміністрацыяй, якая ліквідавала адзіную беларускую гімназію. Быў літаратурны часопіс, яго закрылі; каб ён існаваў, за яго змагаліся ў Варшаве, бо немагчыма было пераканаць у гэтым ваяводскія ўлады».

Рэдактар выцягваў з бяды іншых і цвёрда абараняў сваё. Падымаўся. Пры гэтым нейкія ранейшыя ідэі перарастаў, новыя асэнсоўваў – рухаўся наперад. Напрыклад, расчараваўся ў складзенай у Польшчы форме парламентарызму. Асобнай кропкай стала гісторыя з мяцяжом Пілсудскага, калі ў 1926-м частка арміі выступіла супраць урада.

Ежы здаўна сімпатызаваў маршалу, аднак яму былі блізкія погляды нацыянал-дэмакратаў, таму без асаблівых разваг ён кінуўся абараняць канстытуцыйны парадак. Але што пабачыў гарачы малады чалавек? Хаос, паніку кіраўнічай эліты з аднаго боку – і арганізаванасць, наўпроставую падтрымку значных слаёў грамадства з іншага.

«Майскі замах стаў для мяне трагічным канфліктам. Хаця я быў грамадзянскім суддзём, у той жа час меў вельмі моцнае пачуццё законнасці. Легалізм перамог. У першы дзень мерапрыемства я з некалькімі сябрамі пайшоў у Бельведэр. Уваход у яго быў падобны на плыню. Мне далі пісталет і загадалі несці варту з боку парку Лазенкі. А Станіслаў Грабскі хадзіў ад аднаго да другога і паўтараў: “Што толку, тут не стрымаць…” Гаварыць такое зялёным студэнтам! На мяне гэта так паўплывала, што на другі дзень я вярнуўся дадому. Гэта цалкам вылечыла мяне ад парламентарызму».

«Мы змянілі назву “Бунт маладых” на “Палітыку”»

На базе рэдакцыі Ежы з сябрамі пачалі яшчэ актыўней фармаваць сваю палітычную і культурную праграму, заснаваную на ідэях шматнацыянальнасці і адкрытасці. Менавіта тады Гедройць канчаткова ўсвядоміў для сябе, што нацыянальная стратэгія мусіць арыентавацца не на ізаляцыю, а на збліжэнне народаў.

Такі тэарэтычны грунт мацавала і практыка: паралельна з кіраваннем рэдакцыяй Ежы дзесяць гадоў працаваў у міністэрствах сельскай гаспадаркі, прамысловасці і гандлю. Ён набыў неацэнны гаспадарчы, арганізацыйны досвед, здабыў новыя сувязі і знаёмствы не толькі з польскай эканамічнай элітай, але і ўплывовымі асобамі з Украіны, Літвы, Беларусі, яшчэ больш заглыбіўся ў гісторыю колішняй уніі дзвюх дзяржаў. Паступова групоўка Гедройця выходзіла на новую грамадскую прыступку.

«Мая прыхільнасць да законнасці заўсёды існавала побач з рэвалюцыйнымі тэндэнцыямі; я мірыў адно з другім па-рознаму, у залежнасці ад таго, што патрабаваў момант. Але нават калі я апраўдваў антыканстытуцыйныя дзеянні ці спрабаваў іх рабіць сам, я меў на ўвазе перш за ўсё паляпшэнне дзяржавы, імкнуўся яе выправіць, зрабіць больш справядлівай, больш лагічнай».

Хоць з маленства і цягам усяго жыцця Гедройць дэклараваў прыхільнасць да Пілсудскага, праз «Бунт маладых» ён з цягам часу ўсё больш крытыкаваў палітыку «санацыі». «Наверсе» ў адказ паспрабавалі арганізаваць байкот выдання, аднак гэта толькі дадало яму папулярнасці. (Як нагадвае гісторыю з пераследам беларускага незалежнага друку другой паловы 1990-х!). А на піку сваёй папулярнасці рэдактар, які дэклараваў сябе «ўнутранай апазіцыяй кіраўнічага лагера», зрабіў чарговы нечаканы ход…

«Мы змянілі назву “Бунт маладых” на “Палітыку”, бо лічылі, што ўсе ўжо не маладыя. Бо тады ў мяне былі праекты больш шырокай палітычнай дзейнасці: спадзяваўся арганізаваць дэпутацкі клуб. Мы не хацелі ствараць партыю, але збіраліся вылучаць кандыдатаў у дэпутаты».

Ідэя выкарыстаць папулярнасць «Палітыкі» ў барацьбе за месца ва ўладзе і далей праз сваё палітычнае лобі рэалізаваць напрацаваны тэарэтычны багаж у практычны капітал перапынілася новай, сусветнай вайной.

У пэўным сэнсе яна абараніла рэдактара ад цалкам магчымага крымінальнага пераследу за сваё іншадумства: па Варшаве пайшла пагалоска, што за публікацыю антыўрадавага артыкула «Кіраў і Перацкі» Гедройця мусілі адправіць у Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер для пазасудова інтэрнаваных непрыяцеляў рэжыму.

Ежы Гедройць: «Месца ў гісторыі і вечная павага».

Галоўная літаратурная прэмія краіны імя Ежы Гедройця нагадвае нам пра моц і ўплыў слова, асабліва ў найскладанейшыя часы гісторыі. Калі адныя таленавітыя творцы вымушаныя з’ехаць у эміграцыю, а іншыя застаюцца дома, абмежаваныя цэнзурай рэжыму. Гэта прэмія – не толькі ўзнагарода за талент. Яна – заклік да літаратараў змагацца за паўнавартаснае мастацтва, за праўду жыцця нават тады, калі тое здаецца немагчымым.

Так, як рабіў гэта славуты аўтар мемуараў «Аўтабіяграфія ў чатыры рукі»  – не перакладзеных пакуль ні на беларускую, ні на рускую мовы. Дык скарыстаем іх, пойдзем шляхам успамінаў Ежы Гедройця, дапоўнім іх згадкамі сучаснікаў і ўрыўкамі з публікацый легендарнага часопіса «Культура».

«Прыйдзе час, і нашыя кнігі будзе ведаць кожны сучасны паляк»

1939-ы. Чарговае выпрабаванне на грамадзянскую цвёрдасць і шляхецкую годнасць пачалося для Гедройця з тэрміновай эвакуацыі ягонага міністэрства ў першапачаткова нейтральны Бухарэст. А калі Румынія далучылася неўзабаве да гітлераўскай кааліцыі, Ежы памяняў афіцыйную пасаду асабістага сакратара польскага амбасадара на ролю кіраўніка спецыяльнай падпольнай групы, што прадстаўляла інтарэсы Польшчы. Важныя перамовы канспірацыйна праводзіліся ў здымных кватэрах, гатэльных барах, ціхіх кавярнях.

Калі стала падпякаць, англійскія дыпламаты дапамаглі яму выбрацца ў Стамбул. Падполле абярнулася вайсковай службай: з брыгадай карпацкіх стралкоў Ежы ваюе ў Лівіі, Іраку, прымае ўдзел у 240-дзённай абароне ад нямецкай аблогі паўночнаафрыканскага горада-порта Табрук. Зусім нечакана ўрэшце прыдаўся літаратурны талент падпаручыка Гедройця: ён атрымаў прызначэнне кіраўніком аддзела вайсковых часопісаў і выдавецтваў Другога польскага корпуса генерала Андэрса.

У складзе саюзных войск вясной 1944-га Ежы Гедройць апынаецца ў Рыме. Там пасля капітуляцыі Германіі стварае выдавецтва «Літаратурны інстытут» – з разлікам на будучыню, бо было ўжо відаць: паслядоўным прыхільнікам Андэрса ў пасляваеннай Польшчы радыя не будуць. Дарэчы, кіраўніком новай установы Гедройця прызначыў менавіта славуты генерал. І з ягонага ж дазволу ў 1947 годзе інстытут перабраўся на сталую дыслакацыю ў Францыю, у Мезон-Лафіт пад Парыжам – адтуль было лягчэй працаваць і з польскай палітычнай эміграцыяй, і з унутранай апазіцыяй. Тады ж пры выдавецтве ўтварыўся часопіс «Культура».

Як працаваць? Друкаваным словам. Адраснымі, своечасовымі, канцэптуальнымі тэкстамі. Здольнымі абуджаць і прасвятляць не проста грамаду, а ўсю нацыю.

«Працэс мыслення мусіць у выніку прывесці да арганізацыі польскага жыцця на прынцыпах палітычнага раўнапраўя, грамадскай справядлівасці і шанавання праў, годнасці чалавека. Прыйдзе час, калі кнігі, выдадзеныя “Літаратурным інстытутам”, будзе ведаць не толькі кожны палітычны і грамадскі дзеяч, але і кожны сучасны, культурны паляк».

Заяўленая амбітная звышзадача вымагала вялізных высілкаў у падборы супрацоўнікаў, аўтараў, пошуку рэсурсаў. Рэдактар пачынаў з нуля літаральна ва ўсім. І сярод тых, хто дапамог справіцца з процьмай велічэзных праблем, былі найперш ягоныя беларускія землякі – унукі легендарнага менскага галавы графа Караля Чапскага – пісьменнік-мастак Юзаф Чапскі з сястрой Марыяй, доктаркай філасофіі. Каб ацаніць значнасць гэтага шматгадовага саюза, варта нагадаць: прэзідэнт Францыі Шарль дэ Голь пасля прыходу да ўлады заявіў, што заўсёды прыме трох палякаў – генерала Андэрса, Каятана Мараўскага і Юзафа Чапскага.

Паралельна з публікацыяй кніг унікальных пісьменнікаў, выбітных мысляроў сучаснасці выпускаўся і часопіс «Культура». Ён імкліва стаў магнітам для польскіх патрыётаў, прыцягнуў да сябе найлепшыя творчыя, інтэлектуальныя сілы ўсёй дэмакратычнай Еўропы.

Друкаваная прадукцыя каманды Гедройця была востра запатрабаваная і ў эмігранцкім асяроддзі, і дома, у Польшчы. Варшаўскія ўлады прыклалі максімум намаганняў, каб абсекчы гэтую духоўную повязь. Вобшукі ў іншадумцаў, канфіскацыі, забароны цытавання, пераслед аўтараў «Культуры» і тых, хто спрабаваў наладзіць з імі кантакты, – набор гэткіх метадаў добра знаёмы сённяшнім беларускім чытачам. Як і судовыя працэсы. Самы вядомы – справа «альпіністаў», маладзёнаў, якія арганізавалі нелегальны маршрут дастаўкі прадукцыі «Культуры» праз мяжу ў Татрах.

Але часопісы і кнігі ад Рэдактара, нібы ўпартая веснавая вада, усё ж траплялі ў Польшчу. Часта для бяспекі іх маскіравалі пад Біблію, увозілі пад вокладкамі-падманкамі. Ручаінкі беглі, лядовы панцыр улады рабіўся крохкім…

Вось красамоўная статыстыка: усяго пры жыцці Гедройця выдадзена 637 нумароў «Культуры», 134 тамы часопіса «Гістарычныя сшыткі» і 512 кніг.

«Трэба ўмець захоўваць прынцыпы і мяняць погляды»

Але цяжкімі былі не толькі арганізацыйныя праблемы. Ці не больш нервовай сталася праблема творчай, інтэлектуальнай бескампраміснасці. Сам Гедройць пісаў няшмат, але што і каго ён друкаваў! Амаль кожны нумар суправаджаўся ці то гарачымі дыскусіямі, ці то жорсткімі скандаламі з нагоды розных публікацый.

Класічнай у гэтым сэнсе і прынцыпова важнай, з трывалымі наступствамі, стала публікацыя пісьма святара Юзафа Маеўскага з наступнай высновай: «Як мы, палякі, маем права на Уроцлаў, Шчэцін і Гданьск, так і літоўцы па праве патрабуюць сабе Вільню, а ўкраінцы – Львоў… Няхай жа літоўцы, якія перажываюць горшыя, чым мы, часы, радуюцца сваёй Вільні, а ў Львове няхай лунае жоўта-блакітны сцяг».

І собіла ж гэтаму прагучаць тады, калі эміграцыя бачыла будучыню Польшчы выключна ў перадваенных межах! Адмовіцца ад тэрытарыяльных прэтэнзій на страчаныя крэсы? Ды з чаго раптам! Ні-за-во-шта! Тут жа ці не на кожным кроку чуеш прыпеўку:

Атамную бомбу – на бальшавікоў,
І тады мы вернемся ў свой родны Львоў!

І ў такіх умовах – радыкальнае парушэнне табу, недаравальнае святатацтва!

«Ды хто ён такі, гэты Гедройць?!», «Бязродны касмапаліт!», «Здрада, ганьба!»…

Перад выпускам славутага нумара розныя групоўкі польскай эміграцыі дэмакратычнага кірунку з улікам сітуацыі літаральна закліналі Гедройця зняць той ліст: шавіністы спадара рэдактара заб’юць, а часопіс страціць чытачоў, яны адвернуцца!..

Рэдактар слухаў, адкрываў новы пачак папярос, усміхаўся, паліў, а ў канцы прамаўляў:

«Шаноўнае спадарства, думаю, вы памыляецеся. Я глыбока ўдзячны за перасцярогі, але ўбачыце: яны памылковыя».

Нумар выйшаў – атака сапраўды пачалася, хоць і без страляніны. Аднак «Культура» не адступае ад свайго, не ідзе на кампрамісы, не робіць саступак прыхільнікам нацыяналістычных фобій. Рэдактар так адказвае на знішчальную крытыку:

«Польшча можа вярнуць і падтрымліваць сваё незалежнае існаванне толькі як частка федэралізаванай Еўропы. Мы стаім на тым, што права ўдзелу ў будучым еўрапейскім федэратыўным саюзе маюць не толькі народы, якія стваралі незалежныя дзяржавы ў 1939 годзе, але і ўкраінцы з беларусамі».

І далей працягваў гнуць сваю лінію, удакладняць яе:

«Нашай галоўнай мэтай мусіць быць нармалізацыя польска-рускіх і польска-нямецкіх дачыненняў пры абароне незалежнасці Украіны, Беларусі і краін Балтыі і цесная супраца з імі. Трэба ўсвядоміць, што чым мацнейшая нашая пазіцыя на Усходзе, тым больш на нас будуць разлічваць у Заходняй Еўропе».

Урэшце польская большасць паступова прыняла ключавой умовай незалежнасці сваёй дзяржавы найважнейшую ідэю Гедройця і каманды: неабходна з годнасцю прыняць страту Вільні і Львова, трэба прызнаць і падтрымаць дзяржаўнасць літоўцаў, беларусаў і ўкраінцаў. Так адбылася найважнейшая рэвалюцыя ў палітычнай свядомасці цэлай нацыі.

Чэслаў Мілаш падкрэсліваў, што дзякуючы Ежы Гедройцю ніколі ўжо больш польскі этнацэнтрычны спосаб мыслення не возьме перавагу, бо народы былой Рэчы Паспалітай пачалі ў сваіх зносінах апірацца на сапраўды годныя, прымальныя для ўсіх арыенціры.

Дарэчы, на прыкладзе дачыненняў вялікіх Паэта і Рэдактара выразна відаць не толькі палітычныя, але і чалавечыя прынцыпы Ежы Гедройця.

«Мілаш быў прычынай большых жарсцяў, чым хто іншы… Каб пакорліва схіляўся перад эміграцыяй, біў бы сябе ў грудзі, то, напэўна, стаўленне да яго было б зусім іншым. Аднак ён адразу заняў антыэмігранцкую пазіцыю. Мне таксама вельмі не спадабаўся артыкул “Не!”, але я палічыў, што варта яго надрукаваць, каб Мілаш мог выказацца і выказаць сваю пазіцыю…

Мы сустрэліся, калі ён у паніцы з’явіўся ў Мезон-Лафіце і сказаў нам, што мусіць пакінуць амбасаду, фактычна ўцячы. Спытаў, ці можа ён застацца з намі і ці можам мы забраць ягоныя рэчы, бо ён баіцца вяртацца ў сваю кватэру. Аднак для Мілаша мы ўвесь час былі, коратка кажучы, “добрымі фашыстамі”. Маё стаўленне да яго вынікала з пераканання, што ён вялікі паэт (мяне заўсёды ўражваў ягоны верш “Выратаванне”), і таму мы абавязаны мець з ім справу, нягледзячы на яго злосць і заявы пра тое, што друкавацца ў эміграцыі – гэта збіраць скарбы ў дупле. У выніку гэтая лагчына аказалася даволі плённай, і не толькі для яго».

«Касцюшка і Траўгут належаць палякам і беларусам адначасова»

«Культура» не засяроджвалася выключна на польскім палітычным, сацыяльным, культурным грунце. Яна была паслядоўнай у адстойванні сваёй міжнароднай дактрыны. Гедройць ці не першым у пасляваеннай Еўропе загаварыў пра нашую суб’ектнасць.

Часопіс сцвярджаў, што як незалежная Польшча немагчымая без вольнай Беларусі, так «без польскае падтрымкі нічога не выйдзе з беларускіх спроб узбіцца на незалежнасць».

Часопіс рэгулярна звяртаўся да беларускай паэзіі, пісаў пра важнасць творчасці Быкава, Брыля, іншых літаратараў. З 1993 па 2000 год у ім надрукавана больш за 80 матэрыялаў пра Беларусь. Хіба тое не рэальная падтрымка? Або вось такая выснова:

«Мы – краіна, у якой з суседзямі ёсць агульныя героі: Адам Міцкевіч – вялікі польска-літоўскі паэт, Касцюшка і Траўгут належаць палякам і беларусам адначасова. Гэты спіс можна значна пашырыць».

Гедройць зусім не дзяжурна прыняў непасрэдны ўдзел ў стварэнні кафедры беларускай культуры ў Беластоцкім універсітэце, энергічна адстойваў правы тамтэйшых беларусаў…

Але пры гэтым заставаўся верным сабе і свядома прамаўляў рэчы, якія відавочна мусілі выклікаць негатыўную рэакцыю нават сярод ягоных прыхільнікаў у Беларусі. Напрыклад, лічыў прымальнай супрацу Польшчы з рэжымам Аляксандра Лукашэнкі. І гэта – палітычная адвага ў ацэнцы рэалій, выява незалежнага духу.

«Палітыка – не нейкая сакральнасць; калі вы хочаце гэта зрабіць, вы мусіце прыняць да ўвагі зменлівую рэальнасць. Трэба ўмець захоўваць прынцыпы і мяняць погляды».

Рэдактар ніколі не абмінаў вострай праблемы правоў чалавека: у 1998 годзе «Культура» змясціла Беларускую дэкларацыю свабоды, падпісаную не толькі беларускімі выбітнымі дзеячамі, але і польскімі інтэлектуаламі. Стаяў там, вядома ж, і ягоны подпіс.

Цалкам лагічна выглядала і тое, што за год да свайго скону рыцар ВКЛ, польскі сын Менска пераконваў набеліянтаў Чэслава Мілаша і Віславу Шымборску ў неабходнасці намінаваць Васіля Быкава на Нобелеўскую прэмію:

«Уручэнне гэтай прэміі беларускаму пісьменніку стала б, без перабольшання, рэвалюцыяй у Беларусі».

Не склалася. Але быў шчыры намер і канкрэтныя крокі ў яшчэ адной спробе дапамагчы нашаму народу, краіне, у якой Ежы Гедройць нарадзіўся.

«Усё, што я зрабіў, я зрабіў цаной асабістага жыцця»

«Так атрымалася, што я заўсёды быў актыўным… Пастаянна з’яўляюцца нейкія справы, якія мяне паглынаюць і цягнуць у бок. Таму ў мяне адчуванне змарнаванага жыцця. Я кажу не пра амбіцыі, а пра чыста асабістае жыццё. Усё, што я рабіў, я рабіў за кошт асабістага жыцця, якога ў мяне няма. Часам робіцца сумна. Аднак я думаю, што я не змог бы жыць інакш».

Шчырасць, ад якой балюча. Але ці ўсё па-за межамі ўлюбёнай «Культуры» было ў яго гэтак беспрасветна?

«У 1931 годзе я ажаніўся з Таццянай Швяцовай, рускай, ураджэнкай Польшчы, з якой пазнаёміўся падчас вучобы ва ўніверсітэце. Мы абое былі вельмі маладыя і зусім нявопытныя».

Яны сустрэліся на эмігранцкім балі: імгненная іскра і – вянчанне. У добра знаёмым цяперашнім беларускім выгнаннікам касцёле Святога Аляксандра на варшаўскай плошчы Трох крыжоў. «Гэта была найпрыгажэйшая пара, якую я толькі бачыў у сваім жыцці, – згадваў публіцыст Вацлаў Збышэўскі. – Ён быў падобны да прынца з “Тысячы і адной ночы”, яна – да каралевы прыгажосці, моды, шыку, шарму, усмешак».

Напачатку каханне звычайна падаецца святам. Але ворагам святочнай бясконцасці найчасцей робіцца пасля будзённы быт. Так і тут: яна прагнула бляску і свету, захаплялася брыджам – а яму пасавала абкласціся газетамі ды кнігамі. З-за бясконцай занятасці Ежы практычна ніколі не быў у адпачынку… І праз шэсць гадоў адбылося расстанне, хоць сяброўства не спыніцца да канца жыцця. Калі на Варшаву паляцелі нямецкія бомбы, а Гедройця як дзяржаўнага чыноўніка абавязалі эвакуявацца ў Бухарэст, ён забраў з сабой і Таццяну. Пры канцы вайны яна з’ехала ў Лондан, стала там дасведчанай навукоўцай.

Вечнага працаголіка многія здзекліва называлі «чалавекам-лядоўняй», «рэдакцыйным паліпам», «эмацыйным футаралам»… Але што насамрэч адбывалася ў душы Ежы Гедройця, мы не ведаем – у гэтым сэнсе ён сапраўды быў досыць закрытым чалавекам.

Але сябры бачылі яго і нечакана ўзрушаным. Так здарылася, напрыклад, калі ў сядзібе «Культуры» апынулася зусім маладая тады журналістка і паэтка Агнешка Асецка, якая нелегальна вывезла з Польшчы машынапіс твора Марэка Гласка «Могілкі». Проза выбітная, але куды ярчэйшай сталася паэзія, што ахутала Ежы з Агнешкаю. У ліставанні Гедройць падкрэслівае чароўны магнетызм дзяўчыны. У сваю чаргу, у дзённіку паэткі з’явіўся запіс пра каханне да чалавека самотнага, закрытага, хоць ён і «з таго боку барыкад».

Пазней яна зноў прыедзе ў Францыю, прабудзе з Ежы два месяцы… І вернецца назад, хоць зрабіць такі выбар будзе цяжка. І цяжка адказаць, ці правільным ён быў: службы бяспекі не спалі, і далей цэлых сем гадоў Агнешка не магла аформіць замежны пашпарт… Магчыма, суцяшэннем для яе быў гэткі пранізліва тонкі эпізод: Гедройць купіў на канцэрт Эдыт Піяф два білеты – другі білет быў сімвалічны, для Асецкай, таму фатэль застаўся пустым. Муза ж ягоная стала аўтаркай тэкстаў песень, што ўвайшлі ў залаты фонд польскай эстрады, любіміцай мільёнаў. А яшчэ менавіта Агнешцы належыць сусветна вядомы рэкламны лозунг «Кока-колы»: «Coca-cola to jest to!»

Зрэшты, пад асабістым Гедройць меў на ўвазе яшчэ адзін балючы момант: свае дачыненні з аднадумцамі, калегамі.

«Агульнае меркаванне пра мяне сцвярджае, што я дэспат і што калектыву “Культуры” ніколі не існавала, хіба што трэба прызнаць, што ён заўсёды складаўся з аднаго чалавека, то-бок з мяне. Насуперак гэтаму меркаванню я адкрыты для прапаноў і крытыкі і часта мяняю сваю думку пасля дыскусіі. Калектыў “Культуры”, несумненна, быў і ёсць… Калі я і маю талент, дык гэта талент рэжысёра: уменне выбіраць тэмы і людзей».

Аднак вернемся да гісторыі Рэдактара і Паэткі. Хай сабе іх дарогі разышліся, але на працоўным стале Гедройця гадамі ляжаў верш-пасвячэнне Асецкай. Ежы перажыў Агнешку на тры гады. І аднойчы на магіле ў Меніль-ле-Руа нехта паставіў таблічку з яе радкамі пра тое, што належны яму прывілей – месца ў гісторыі і вечная павага.

Прарочыя словы.

Збыліся.

Праект фінансаваны Fundacja Solidarności Międzynarodowej у рамках праграмы польскага супрацоўніцтва дзеля развіцця Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Польшча. Публікацыя адлюстроўвае выключна аўтарскія погляды і не можа атаясамляцца з афіцыйнай пазіцыяй Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Польшча.