[Прочитать колонку по-русски можно тут]
Аўтарская калонка сябра Беларускага ПЭНа Аляксандра Фядуты.
Аляксандр Фядута – літаратар, рэдактар, журналіст, перакладчык, літаратуразнаўца (доктар габілітаваны гуманітарных навук у спецыяльнасці «Літаратуразнаўства»), палітычны аналітык.
У матэрыяле прыводзіцца асабістае меркаванне аўтара. Яно можа не супадаць з пазіцыяй арганізацыі.
НАМ КАЗАЛІ, ШТО НАС НЕ ЧАКАЮЦЬ
Сёння ў дзверы кватэры, у якой я жыву цяпер, у Варшаве, нечакана пазванілі.
– Słucham.
– Pan Alaksandr? To listonosz.
Я адчыніў дзверы. Хударлявы хлопец – магчыма, студэнт на падпрацоўцы – папрасіў мяне распісацца на нейкім гаджэце (прабачце, я забыў за пяць гадоў усе словы, якімі называюць гэтыя бесправадныя прылады), уручыў канверт і пайшоў далей.
Мне прынеслі пластыкавую картку.
Не, гэта не дазвол на жыхарства і не так званы жэнеўскі пашпарт. Гэта дзейны найбліжэйшыя чатыры месяцы дакумент, на падставе якога я магу запісацца ў бібліятэку, схадзіць у архіў і нават купіць білет на цягнік у межах Польшчы. Гэта ўжо штосьці.
Многія з тых, каго везлі разам са мной у снежні мінулага года з мяшкамі на галаве і з рукамі, туга пераматанымі скотчам, ужо атрымалі такую картку. Мая затрымалася на два тыдні. Але я не вінавачу польскую бюракратыю. Бежанцаў і эмігрантаў шмат, а штатны расклад у дзяржаўных установах застаецца ўсё тым жа.
Калі ў пятнашцы мы даведаліся, што першую партыю вызваленых вывезлі ў Літву, сярод палітзэкаў пайшла дыскусія, што лепш: калі вось так, груба, па-хамску цябе выпіхваюць з краіны, на якую ў цябе дакладна такія ж канстытуцыйныя правы, як і ў тых, хто выпіхвае, ці калі ты застаешся ў краіне і жывеш ва ўмовах, калі крок направа або налева робіцца падставай для завядзення чарговай справы, пасля якой ты будзеш існаваць у калоніі ва ўмовах ужо зусім строгага рэжыму… Сумневаў, што нас рана ці позна выпусцяць, не меў ніхто. Пытанне было ў тым, рана ці позна. І – куды.
Потым гэтыя абмеркаванні і развагі перайшлі ў наш з Марынай парадак дня падчас доўгатэрміновага спаткання. Доўгатэрміновае – гэта значыць ноч і прыкладна тры чвэрці дня. Амаль суткі. Гэта шмат. Маглі ж і ўвогуле пазбавіць – такое бывала.
Я папрасіў Марыну: калі раптам там, на ейнай адноснай волі, сёй-той з маіх знаёмых з колішняга жыцця ўсё ж ёй патэлефануе і зойдзе размова пра мяне, няхай яна скажа:
– Саша перадаў вам прывітанне. Ён прасіў: калі ў вас будзе магчымасць, няхай яму пасля вызвалення дадуць тры месяцы ўпарадкаваць свае справы. А потым, калі яны будуць настойваць, што ж… Ён з’едзе.
– У мяне ніхто і нічога пытацца не будзе. І тэлефанаваць мне ніхто не будзе, – горка ўсміхнулася мая «дзекабрыстка».
Марына аказалася «двойчы дзекабрысткай»: у снежні 2010 года мяне ўпершыню арыштавалі, у снежні 2025 года (дзвесце гадоў пасля паўстання на Сенацкай плошчы) мяне выгналі.
Памятаеце, у «Ідыёце» ў Фёдара Міхайлавіча (яшчэ адзін быў беларус-катаржанін, так…) князь Мышкін пераказвае ўспаміны аднаго свайго знаёмага пра тое, колькі можна абдумаць за хвіліну да пакарання смерцю? Шмат, аказваецца. Нават даводзіцца спланаваць гэтую хвіліну, каб на ўсё хапіла часу. А я планаваў гэтыя тры месяцы, якіх мне ніхто не даў. Планаваў паездку на могілкі да мамы, якой 31 снежня споўнілася роўна сто гадоў. Планаваў паездку ў родны горад, развітанне з сябрамі, вуліцамі, мастамі, успамінамі. Адабраў бы кнігі, якія ўзяў бы з сабой. Так, вядома! – паспрабаваў бы паспець пратэзаваць зубы, што рассыпаліся на маім шляху да вызвалення…
Усе планы засталіся планамі. Нават сумку збіралі за мяне і без мяне, баючыся, што я атрымаю інфаркт, калі ў мяне будуць адбіраць рукапісы.
І мы прыехалі спачатку ва Украіну, потым у Польшчу, дзе зусім чужыя і дагэтуль невядомыя мне людзі сталі маімі новымі сябрамі і маёй новай сям’ёй. І яны клапаціліся пра мяне, нібы я быў маленькім дзіцем з гродзенскага двара на вуліцы Міра…
Але ж я і быў у той момант дзіцем, якое вучылася хадзіць па новых вуліцах, наноў прывыкаючы да зямнога прыцягнення! І без іхнага клопату я не пратрымаўся б гэтыя чатыры месяцы! І тыя, хто выгнаў мяне, вельмі хацелі, каб я – каб мы! – не пратрымаліся! Каб у іх была падстава казаць тым, каго яшчэ не выпусцілі і не выгналі:
– Глядзіце, іх там ніхто не чакаў! І вас усіх ніхто не чакае! Ніхто – чуеце! Вы не патрэбныя не толькі сваёй краіне! Вы не патрэбныя нікому!
А мы чамусьці аказаліся патрэбныя.
Учора яшчэ чужыя людзі збіралі нам грошы і рэчы.
Учора яшчэ чужыя людзі клапаціліся, каб у нас, пакуль мы не пасталелі і не зразумелі, дзе і як мы будзем жыць, быў дах над галавой і нармальная, не зэкаўская ежа.
Яны вадзілі мяне, шасцідзесяцігадовага дзеда, за руку па службовых і медыцынскіх кабінетах, па вуліцах, па крамах. Яны прапаноўвалі мне ўдзел у нейкіх праграмах рэабілітацыі – не прававой, псіхалагічнай. Мы былі іх дзецьмі і іх бацькамі адначасова, і іх дабрыня была нам патрэбная.
І гэтая дабрыня не была змарнаваная, не. Яна засталася ў нас. Мы проста пакуль не можам яе выказаць і ёю падзяліцца.
Хлопец (ну, для мяне амаль што хлопчык, паводле ўзросту ён мог быць мне сынам), з якім мы разам «парыліся» ў СІЗА на Валадарцы і які вызваліўся раней па адбыцці тэрміну і раней прыехаў у Варшаву добраахвотна, хай і вымушана, выцягнуў мяне ў кавярню. Мы ўспаміналі Валадарку, камеру № 17. Як я складаў для іх спісы кніг, якія трэба прачытаць. Як мы змагаліся супраць бясконцых фільмаў жахаў на другім беларускім тэлеканале. Як ён цягаў мяне на сабе ў прыбіральню і ў лазню, калі я зусім абязножаў… Цяпер, праз гады пасля той Валадаркі, гэта выглядала амаль смешна…
На развітанне ён працягнуў мне канверт. Я паглядзеў на яго з жахам.
Ён сказаў:
– Іосіфавіч, вы ж самі казалі нам: нічога не прасіце, але ні ад чаго і не адмаўляйцеся, каб людзей не пакрыўдзіць. Я ж ужо працую. За што вы мяне крыўдзіце?
Мне хацелася заплакаць.
…Я яшчэ не працую. Я хаджу па дактарах, дзякуючы штодня тым, хто аплаціў гэтую дарагую паслугу. Я не адзін такі. І мы разумеем, што гэтыя грошы мы яшчэ не зарабілі. Гэта аванс – на будучыню. Што калі мы будзем у стане, мы таксама зможам дапамагаць іншым. Проста – націскаючы на кнопку тэлефона і пералічваючы працэнт з заробленых намі грошай.
І не таму, што гэтыя грошы – лішнія.
Проста таму, што нехта, невядомы мне, з кім мы дагэтуль не былі знаёмыя і часам наўрад ці пазнаёмімся, у дзень, калі стала вядома, што нас выкідваюць, выганяюць з краіны, націснуў на такую ж кнопку, каб мы маглі першы час ні ў чым не мець патрэбы. Бо калі ты адчуваеш, што нехта падумаў пра цябе… Часам аднаго пачуцця стае, каб ты быў упэўнены ў заўтрашнім дні.
Мы вернем свае даўгі, людцы! Мы вернем тым, хто будзе мець патрэбу ў нашай дабрыні, у нашай дапамозе, у нашай падтрымцы! Бо гэта і называецца – сумленнем.
Аляксандр Фядута
Падтрымайце збор на BYSOL для былых палітвязняў, калі для вас гэта бяспечна.
15 красавіка, калі вы ў Варшаве, прыходзьце на лекцыю Аляксандра Фядуты на тэму «Імперыя супраць моладзі. Гісторыя віленскіх філаматаў».
Чытаць папярэднія тэксты:
Пляменнікі Панікоўскага. Аўтарская калонка Аляксандра Фядуты
Асабістае і крымінальнае. Аўтарская калонка Аляксандра Фядуты