Журы прэміі імя Міхала Анемпадыстава вызначыла 8 кніжных вокладак-фіналістаў і неўзабаве абвесціць пераможцу. А пакуль знаёмімся з уражаннямі сябраў журы пра сёлетні сезон прэміі і пра кніжныя вокладкі, якія трапілі на іх суд.
У поўным спісе прэміі імя Міхала Анемпадыстава за найлепшую кніжную вокладку сёлета прадстаўлена 59 работ. Гэта досыць упэўненая колькасць, каб разглядаць яе як конкурсную падборку. Асабліва калі ўлічыць, у якіх складаных умовах сёння працуюць беларускія кнігавыдаўцы, і прызнаць, што перад намі толькі частка, якая ствараецца пераважна незалежнымі выдаўцамі за межамі Беларусі.
Першае ўражанне – конкурсная падборка досыць стракатая і няроўная. Частка работ па-ранейшаму застаецца ў межах «аматарскага афармлення». Але ёсць добрая тэндэнцыя выхаду беларускага кніжнага дызайну ў прастору самастойнага аўтарскага выказвання. У большасці работ, адабраных у доўгі спіс, вокладка ўжо не з’яўляецца проста ілюстрацыяй да назвы. Многія дызайнеры паспяхова ствараюць уласны візуальны код кнігі: метафару, сістэму знакаў, тыпаграфічную інтрыгу або адмысловую атмасферу. Асабліва заўважна гэта ў работах, якія не спрабуюць літаральна расказаць, «пра што кніга». Напрыклад, вокладкі «Codex. Imago. Index», «Body in Progress; Целам сваім…», «Кровазварот», двухтомніка Борхеса, «Дзённіка 2021–2022» працуюць перадусім як візуальныя сістэмы. Яны прапануюць не гатовую ілюстрацыю, а спосаб уваходу ў кнігу.
Стылістычныя дызайнерскія тэндэнцыі гэтага сезона досыць разнастайныя і жывыя: канструктывісцкая тыпаграфіка, фатаграфія, ілюстрацыя, калаж, абстракцыя, аўтарскі малюнак, канцэптуальны мінімалізм. Таксама заўважаецца асобны трэнд пераходу ад ілюстраванай вокладкі да тыпаграфічнай. Літары не толькі паведамляюць імя аўтара і назву, але ствараюць рытм, прастору і настрой. Хоць пры гэтым эксперыменты са шрыфтамі асобных выдавецтваў выглядаюць як паўтор аднаго і таго ж фармальнага прыёму, дзе маштабны, дэфармаваны або павернуты шрыфт сам па сабе яшчэ не стварае канцэпцыі. І насамрэч гэта адзін з уразлівых пунктаў усёй падборкі конкурсу. Летась я адзначаў наяўнасць прыемнага хуліганства ў асобных работах. Але цяпер іншым разам відаць, што асобныя дызайнеры ўжо навучыліся парушаць правілы, але не заўсёды дастаткова выразна тлумачаць самой работай, навошта яны іх парушаюць.
На жаль, у гэтым годзе ў конкурсе зноў мала прадстаўлена дзіцячая кніга. Наяўныя работы прафесійна намаляваныя, эмацыйна зразумелыя і добра арыентаваныя на сваю аўдыторыю, але часам паўтараюць ужо знаёмыя схемы: цэнтральныя персанажы, насычаны фон, буйная «вясёлая» назва. У параўнанні з больш канцэптуальнымі работамі ім не заўсёды хапае ўласнага пазнавальнага голасу.
Яшчэ адзначу недастатковую ўвагу многіх дызайнераў да чытэльнасці ў малым памеры. Сёння вокладка павінна адначасова існаваць як фізічны аб’ект і як мініяцюра на экране. А частка адабраных работ добра выглядае толькі ў павелічэнні, але папросту губляе назву, аўтара або галоўны вобраз у фармаце дэманстрацыі ў вітрыне інтэрнэт-кнігарні ці сацсетках.
Агулам конкурсная падборка (асабліва ўжо адабраная ў доўгі спіс) пакідае станоўчае ўражанне. Сучасны беларускі кніжны дызайн мае дастаткова моцнае прафесійнае ядро, не баіцца эксперыменту і паступова фармуе ўласную візуальную тэрыторыю. Найлепшыя вокладкі тут не саступаюць добрым еўрапейскім незалежным выданням: яны лаканічныя, інтэлектуальныя, дакладна працуюць з тэкстам і не спрабуюць спадабацца ўсім.
Пры гэтым падборка паказвае і праблему асяроддзя: моцныя работы часта ўзнікаюць як асобныя аўтарскія выказванні, а не як вынік устойлівай выдавецкай сістэмы. Бачна шмат таленту, але менш паслядоўнай арт-дырэкцыі, якая магла б аб’ядноўваць вокладку, вёрстку, матэрыялы і ўсю прамоцыю вакол кнігі. Разам з тым прыемна, што вокладка беларускай кнігі ўсё часцей успрымаецца як асобны мастацкі і інтэлектуальны твор, а не як упакоўка для літаратуры. А гэта ўжо прыкмета сталай культуры кніжнага дызайну.
Анатоль Лазар,
сябра журы прэміі імя Міхала Анемпадыстава,
беларускі дызайнер, рэкламіст
Запрашаем на цырымонію ўручэння прэміі імя Міхала Анемпадыстава 2026 за найлепшую кніжную вокладку!
24 кастрычніка 2026 года
16:00–18:30
REDAKCJA BAR
ul. Marszałkowska 21/25, Варшава
Уваход па рэгістрацыі
У праграме:
- цырымонія ўзнагароджання прэміяй Анемпадыстава
- выстава кніжных вокладак з кароткага спіса прэміі
- прэзентацыя выдання «Форма прысутнасці» і дыскусія «Што адрознівае добрую вокладку ад выдатнай?» разам з лаўрэатамі мінулых гадоў, дызайнерамі Святланай Дземідовіч, Анатолем Лазарам і Ігарам Юхневічам, мадэратарка – Вольга Мжэльская
- віно і прыемныя размовы пад музыку ад Papa Bo Selektah
Прыходзьце сустрэцца з беларускай кніжнай супольнасцю, пазнаёміцца з новымі людзьмі і пагаварыць пра кнігі!
Арганізатары прэміі | Беларускі ПЭН і фонд Open Culture
Партнёры прэміі | Redakcja Bar, Reform.news, Fundacja Trzy Trąby, Belsat TV